Eihei Dogen (1200-1253)
Inleiding
De
Fukanzazengi is één van de meest gekoesterde teksten in de soto-zen. Dogen, die de soto-zen vanuit China in Japan invoerde, schreef deze kleine tekst om de puntjes op de i te zetten, omdat over zazen zoveel misverstanden bestonden, net zoals dat vandaag het geval is. Hij schreef zijn eerste versie op 27-jarige leeftijd, net nadat hij de overdracht gekregen had, maar bleef de tekst zijn verdere leven verbeteren en aanpassen.
Net zoals elk boeddhistisch onderricht is
Fukanzazengi gericht tot tijdgenoten en behandelt hij een aantal specifieke misvattingen en moeilijkheden uit de tijd waarin hij geschreven is: de woelige dertiende eeuw in Japan. Maar net als alle heel grote teksten overstijgt hij ook zijn context en spreekt hij ons nog verrassend fris en rechtstreeks aan.
In de dojo wordt op dit moment gewerkt aan een publicatie waarin deze waardevolle tekst in zijn en in onze context geplaatst wordt.
Work in progress…
Tekst
De weg is fundamenteel volmaakt en vervult alles. Waarom maken we dan onderscheid tussen beoefening en verwezenlijking? Het voertuig van de dharma beweegt zich vrij en onbelemmerd. Waartoe dient dan menselijke inspanning? De Boeddhanatuur overstijgt zonder twijfel alle stof van de wereld. Wie gelooft dan dat er een middel bestaat om hem schoon te poetsen? Hij is nooit verwijderd van de plaats waar je je nu bevindt. Wat heeft het dan voor zin om naar allerlei plaatsen te gaan om hem te beoefenen?
Maar bij het allerkleinste onderscheid zal de weg even ver van ons verwijderd zijn als de hemel van de aarde. Bij de geringste neiging tot voorkeur of afkeer zal de geest zich verliezen in verwarring. Stel dat je trots wordt op je door oefening verworven inzichten, daarmee verlaag je je eigen verlichte staat omdat je slechts een fractie ziet van de wijsheid waarvan alles is doordrongen. Je vergist je als je denkt de hemel te kunnen bestormen. Je maakt pas de eerste stappen over de grenzen, maar schiet nog tekort wat betreft de belangrijkste weg van de volledige bevrijding.
Moet ik hier nu echt opnieuw spreken over de Boeddha, die een aangeboren inzicht had. De invloed van zijn zes jaar mediteren strekt zich tot dit moment uit. Of moet ik je aan Bodhidharma’s overdracht van de geestzegel herinneren? De faam van zijn negenjarige zitten wordt tot op heden herdacht. En omdat het met alle patriarchen en wijzen zo verging, is het onbegrijpelijk dat mensen van deze tijd zich onttrekken aan het volgen van de weg.
Daarom zouden we moeten stoppen met een praktijk gebaseerd op verstandelijk inzicht, het bestuderen van woorden en het naleven van wijze spreuken, om een stap terug te kunnen doen en onze blik naar binnen te richten en zo ons zelf te verlichten. Als je de realiteit zoals ze is wilt bereiken, dien je de realiteit zoals ze is te beoefenen.
Voor zazen is een rustige kamer nodig. Eet en drink matig. Zet alle zorgen opzij en stop met alle activiteiten. Denk niet in termen van goed en kwaad. Laat je niet leiden door voorkeur en afkeer. Stop alle beweging van het bewustzijn en het oordelen over opkomende gedachten en gevoelens. Maak je geen illusies een Boeddha te worden. Verder heeft zazen niets van doen met zitten of liggen. Op de vloer van de plek waar je regelmatig zazen beoefent, leg je een dikke mat neer, waarop een kussen wordt geplaatst. Zit in de halve lotus- of volledige lotushouding. In de volledige lotushouding leg je eerst de rechtervoet op het linker dijbeen en daarna de linkervoet op het rechter dijbeen. In de halve lotushouding leg je de linkervoet gewoon op het rechter dijbeen en rust de rechtervoet op de grond. Je kleding en je riem dienen ruim te zitten en net te zijn. Leg daarna de rechterhand op de linkervoet en de linkerhand in de naar boven gekeerde handpalm van de rechterhand, terwijl de duimtoppen elkaar lichtjes raken. Ga dan recht zitten in een correcte lichaamshouding, waarbij je noch naar links of rechts, noch naar voren of naar achteren helt. Verzeker jezelf ervan dat je oren zich op één vlak met de schouders bevinden en dat de neus op dezelfde verticale lijn ligt als de navel. Plaats de tong tegen de voorkant van het gehemelte, terwijl je tanden en lippen beide op elkaar houdt. De ogen moeten altijd open blijven en je dient lichtjes door de neus te ademen. Als je deze houding hebt aangenomen, haal enkele keren diep adem, adem in en adem uit, beweeg je lichaam naar links en naar rechts en zet jezelf in een stevige, roerloze positie. Denk aan niet-denken. Hoe denk je aan niet-denken? Door voorbij het denken en het niet-denken te denken.
De zazen waarover ik spreek is geen methode om te leren mediteren. Het is simpelweg de Dharmapoort naar kalmte en geluk, de beoefeningrealisatie [link shusho] van totale en opperste verlichting. Het is de openbaring van de uiteindelijke werkelijkheid. Het ligt buiten het bereik van de honderdduizend trucs van het ego. Als eenmaal de pointe ervan begrepen is, zul je zijn als de draak die in het water gaat, als de tijger die de berg beklimt. Want je dient te beseffen dat de juiste Dharma zich precies in zazen zelf manifesteert en dat vanaf het begin onwetendheid en verstrooidheid verdreven zullen worden.
Als je na het zitten opstaat, doe dat dan met langzame en rustige bewegingen. Doe het kalm en bedachtzaam. Kom niet plotseling snel omhoog.
Als we het verleden onderzoeken, zien we dat het overstijgen van zowel niet-verlichting als verlichting, zittend en staan sterven helemaal en volledig afhangt van de kracht van zazen.
Men kan verlicht geraken in situaties met een vinger, een vlag, een naald of een houten hamer. Verwerkelijking kan ook tot stand komen met behulp van een vliegenmepper, een vuistslag, een staf of een schreeuw. Het kan niet ten volle worden begrepen door het onderscheidende denken van de mens. Het kan ook niet gekend worden door de beoefening of verwerkelijking van bovennatuurlijke krachten. Het is een toestand die aan het horen en zien van de mens voorbijgaat; het is de toestand die ook voorafgaat aan alle kennis en waarnemingen. Omdat dit zo is, maakt intelligentie of gebrek eraan niets uit. Tussen het domme en het knappe bestaat geen onderscheid. Als je je kracht met heel je wezen concentreert, is dat uit zichzelf al het gaan van de weg. Beoefeningrealisatie is van nature onbesmet en zuiver. Doorgaan met oefenen is een kwestie van alledaagsheid.
In het algemeen wordt zowel in deze als in andere werelden het zegel van de Boeddha gehandhaafd, maar bovenal prevaleert de stijl van onze school, omdat ze uitsluitend gewijd is aan zazen, totaal betrokken is op het roerloze zitten. Hoewel men zegt dat er evenveel geesten als mensen bestaan, volgen ze allemaal de weg, alleen door zazen te beoefenen. Waarom zou je de stoel in je eigen huis verlaten en zonder duidelijk doel op zoek gaan naar stoffige rijken in andere landen? Eén misstap en je bent van de weg, die hier en nu voor je open ligt, afgedwaald.
Je verkeert in de unieke omstandigheid een menselijk lichaam te bezitten. Gebruik je tijd niet nutteloos. Jij kunt het grootse werk van de Boeddha voortzetten. Wie zou volledig kunnen genieten van de vonk van een vuursteen? Daarnaast zijn de vorm en het wezen als dauw op het gras; de menselijke bestemming is als een bliksemschicht, in één tel verschenen en verdwenen, kortstondig als een knippen van je vingers.
Luister alsjeblieft, eerzame volgeling van zen: als je gewend bent de olifant te betasten, hoef je de ware draak niet te wantrouwen. Gebruik je energie voor een methode die direct naar het absolute wijst. Eerbiedig de mens die het volledig heeft verworven, die boven alle menselijke handelen is verheven. Vereenzelvig jezelf met de verlichting van de Boeddha’s; volg de eerlijk verkregen erfenis van het samadhi van de patriarchen. Handel steeds op deze wijze en je kunt er zeker van zijn dat je net als hen zult worden. Je schatkamer zal zich vanzelf openen en je zult er gebruik van kunnen maken wanneer je maar wenst.
Met deze vragen drukt Dogen een verwarring uit die de toenmalige boeddhistische middens kwelde. Aan de ene kant werd gesteld dat iedereen van nature een Boeddha was, maar aan de andere kant was de beoefening in kloosters heel veeleisend. Stilaan groeide dan ook het idee dat al die lastige dingen als meditatie eigenlijk niet nodig waren en dat ze enkel maar moesten
geloven in de Boeddhanatuur. Dat leidde tot allerlei wantoestanden, waarin de slagzin ‘uiteindelijk is alles toch de verlichte toestand’ als excuus gebruikt werd om zich van niets nog iets aan te trekken – een redenering die vandaag ook weer populair wordt. Dogen verzette zich sterk tegen deze denkwijze en gaf zijn hele leven aan de heropleving van een actief ontwaken, met een actieve inspanning om zowel inwendig als uitwendig de wereld van lijden te bevrijden.
Een eerste antwoord van Dogen. We kunnen nog zoveel lopen roepen dat we allemaal Boeddha zijn, maar in ons concrete gedrag tonen we ons verward en in de greep van voorkeuren en afkerigheden die onze blik op de wereld en op onszelf vertroebelen. Onze eventuele inzichten worden pedanterieën waarmee we onze omgeving teisteren, en waarmee we onszelf nog wat meer in blinde egopatronen jagen. Met bevrijding heeft dit allemaal niets te maken.
Volgens één van de traditionele vertellingen over het leven van de Boeddha, zat hij na zijn ontwaken zes jaar in zazen. Bodhidharma, de halflegendarische stichter van de zen in China, werd in het begin niet begrepen door de Chinezen en trok dan maar een grot in om daar negen jaar lang zazen te doen. Of deze legendes nu kloppen of niet, het punt is dat de zazenbeoefening niet iets is dat je een tijdlang doet om later verlicht te worden en er daarna mee op te houden. Heel wat monniken dachten (en denken soms nu nog) dat zazen een soort van dril voor beginners is en dat je nadien enkel nog wat ceremonieën moest doen om je job te behouden. Dogen zal proberen om in de
Fukanzazengi de juiste plaats en praktijk van zazen te duiden – een werk dat in de dojo voortdurend opnieuw verfrist moet worden.
De realiteit zoals ze is, de ‘zoheid’ (tathata, Jap. inmo) is de inhoud van het ontwaken, de ervaring van de wereld als we de sluier van ons grijpen, afwijzen en vastleggen afwerpen. Voor Dogen is dit geen eenmalige gebeurtenis of mystieke contemplatie, maar een actief gebeuren dat op elk moment belichaamd moet worden in elk gebaar, elke gedachte en elk woord. Zo straalt de Boeddha open en vrij in ons concrete leven, in plaats van in onze meningen of in korte momenten van gelukzaligheid.
Hoewel dit misschien allemaal vormelijke aanwijzingen lijken, toont de nauwgezetheid van Dogen hier dat we zen kunnen beoefenen in elk aspect van ons leven. Door zorg te dragen voor zelfs de manier waarop we onze kleren dragen, en de precieze manier van zitten, wordt onze geest en ons lichaam gevuld met een scherpe aandacht voor het allerkleinste. Natuurlijk is deze (halve) lotushouding niet voor iedereen even gemakkelijk of zelfs mogelijk. Toch is het heel goed om de houding, met alle beperkingen van je lichaam, zo dicht mogelijk te benaderen (zelfs al lijkt het er in de verste verte nog niet op). Met een degelijke lichamelijke investering vermijd je dat je zazen een dromerij of mentale trip wordt. In zazen ben je betrokken met elke pees, elke porie. Je gedachten laat je als nevelslierten voorbijtrekken, verwacht daar maar niet te veel van.
Dit is een hele mond vol en een simpele voetnoot is niet de plek om hier helemaal op in te gaan. De eerste zin is wellicht nog de belangrijkste, want de meest verrassende: zazen is geen manier om te leren mediteren. In zazen leer je niets. Je bent niet
in dit moment, je
bent dit moment, het heelal zoals het zich hier en nu manifesteert, met alles erop en eraan. Nadenken en manipulaties zullen je hier niet helpen. Als je echt met huid en haar in zazen zit, valt alles op zijn plaats, ben je in je element (zoals de draak en de tijger), zelfs als je knieën pijn doen, zelfs als je dingen ziet opduiken die je helemaal niet leuk vindt, zelfs als je merkt dat er stormen opkomen of periodes van verveling passeren. Niet suffen op je kussen en geen dingen mentaal proberen oplossen – en toch er helemaal bij zijn. Dat is zazen.
Zazen is geen zitbatterij om je op te laden en nadien weer je gangen te gaan. Zazen zou ons moeten bezielen in ons hele leven, in elk gedrag. Dus waarom niet beginnen met aandachtig en met zorg recht te komen? In de dojo barst na zazen soms een donderwolk van snuiten, hoesten, kreunen of al dan niet verbale dramatiek op. De verwarring neemt het weer meteen over. Als we aandachtig rechtkomen, met zorg om de rust voor onze omgeving, lanceren we ons alvast met meer actief mededogen en wijsheid in ons dagelijkse leven.
In boeddhistische kringen werd zazen vaak aanzien als een van de mogelijke trainingen die je kunt opnemen. Andere waren dan ethische voorschriften, ceremonieën of studie. Soms kon een monnik zelfs enkel maar fondsen werven als beoefening. Dogen drukt er hier nog eens op dat voor hem de praktijk van een boeddhist niet los te koppelen is van zazen.
En dit is meteen de andere kant van de medaille. Als we regelmatig en doorgedreven zazen beoefenen, kunnen alle aspecten waarmee we in contact komen in de rest van de dag ons tot ontwaken brengen. Niet omdat je loopt na te denken of omdat je plots diepe, esoterische verbanden ziet, niet omdat er wit licht schijnt of omdat je de schoonheid van de wereld aanschouwt – maar omdat je zoals in zazen plots zo hier en nu, zo totaal dit doet, dit bent, dat je hele bestaan een kracht en een vrijheid krijgt die niet te bevatten of te beschrijven is. En dit is iets heel gewoons.
De stoffige rijken in andere landen verwijst naar een verhaal uit de
Lotussoetra over een zoon van een rijke handelaar die zijn vader verlaten had en zo diep aan de grond raakte dat hij zijn afkomst vergeten was. De vader nam hem weer in huis, maar de zoon was bang van het grote huis. Pas na een hele tijd kon de jongen zich weer herinneren dat dit inderdaad zijn huis was. Net zoals we in zazen soms met een schok het gevoel kunnen hebben van eindelijk weer thuis te zijn bij onszelf… ‘waar ben ik al die tijd toch geweest?’ De paradox is dat we om dit echt te kunnen beleven inderdaad heel regelmatig ons huis dienen te verlaten om in de dojo of op stages bij een degelijke leraar zazen te beoefenen.
We kunnen hier heel lang over spreken of kort. Laten we voor kort gaan: Welke zen wil je? Die van de auto- of yoghurtreclame? Of die van je eigen Boeddhanatuur? De keuze is aan jou.
De olifant verwijst naar een verhaal over een aantal blinde mannen die een olifant betasten en over het wezen van een olifant spreken. Volgens de één is een olifant een dun dingetje met een pluim op het eind (hij heeft de staart vast), volgens een ander een soort van boomstam (de poot) en volgens een derde een soort van groot blad (oor). Dit staat voor filosofen die vanuit hun mentale iets kijk over ‘de zen’ willen zeggen. Er zijn veel van dergelijke boeken en meestal duurt het maar één bladzijde (of één minuut op
Youtube) om te weten of ze spreken vanuit hun lichaam of vanuit hun leeskennis.
De draak verwijst naar het verhaal van iemand die alles over draken verzamelde en er alles over wist. Op een dag hoort een echte draak over deze man en besluit hem om te zoeken. Hij steekt zijn kop door het venster om de drakenvriend te begroeten, die meteen gillend zijn huis uitrent en wegvlucht. Er zijn veel drakenvrienden, mensen die graag ‘zen’ zouden zijn of er veel over weten. En ja, ze vluchten allemaal snel uit de dojo. Zazen is, zoals de titel van de
Fukanzazengi zegt, werkelijk voor iedereen – voor iedereen die zazen doet en blijft doen, voor wie het lef heeft om te zitten en te zien wat er gebeurt als je ophoudt te reageren, je opent voor wat zich aandient in deze stilte en dat observeert. Een schitterend landschap. De schatkamer van je Boeddhanatuur.
Noten:
Tom Shoden Hannes
